Jaiseri Writes

कान्छा महारानीबाट आश र त्रास दुबै थियो । आश इतिहासको एक महत्वपूर्ण अध्याय महिलाबाटै रचित, महिलाबाटै अनुवादित र महिलाकै दृष्टिबिन्दुबाट व्यक्त गरिएको प्रति थियो भने त्रास केहि गरि मन परेन भने के गर्ने भन्ने थियो । शिवा शाहको द अदर क्वीन को नेपाली अनुवाद कान्छा महारानी पढिसकेपछि मिश्रित अनुभव भयो । इतिहासका कतिपय नजानिएका पाटाहरु यो किताबमा भेटियो । इतिहास बारे थप जान्ने तलतल किताबले दियो । यसैमा उल्लेख कुराहरुको बारेमा थप खोज्ने क्रममा पर्सिभल ल्यानडनको नेपाल किताब सम्म हात प¥यो । (यो महत्वपूर्ण किताब छ पाएसम्म एक प्रति संग्रह नै गर्न अनुरोध छ ।) त्यस्तै नेपाल हुँदा धुमधुमती खोजेको डोरबहादुर विष्टको भाग्यवाद र विकास किताब पनि अन्तिममा आफ्नै ल्यापटपमा भेटियो । त्यसैले पनि यो कितबको पठन उपलब्द्धिमुलक नै रह्यो । कान्छा महारानी उपन्यासले साम्राज्यलक्ष्मीको दृष्टिविन्दुबाट सुगौली सन्धी पछि र जंगबहादुरको उदय पूर्वको कथा बोकेको छ । यस अघिका इतिहासका पुस्तकहरुमा खासै महत्व नदिइएका घटनाहरुलाई पनि विस्तारमा उल्लेख गरेर त्यसको एक काल्पिनिक चित्र पाठकका मनमा छोड्न पुस्तक सफल भएको छ । जस्तो जंगबहादु...

 २०२९ को मदनपुरस्कार पाएको कृति भनेर पढेको । नाम पनि रोचक लागेको थियो । पढ्न निकै समय लाग्यो । के पढियो खासै मेसो पाइएन । दिमाग बुच्चो हुॅदै गएको पो हो कि ! खै केहि थाहा भएन । *** थपथाप: मैले साँच्चिकै नबुझेरै यहाँ त्यस्तो भनेको हो । रवि रोदन र दिलिप ज्ञवालीजीले दिएको सूचनाले गज्जबको सहयोग गऱ्यो । लिंक पोष्ट गर्ने राईजीलाई पनि धन्यवाद। "मेरी आमाले आत्महत्या गरेको देश" कविताको पृष्ठभूमी बल्लभकी आमाले खुकुरीले गला काटेको घटना हो भन्ने जान्दा कविताप्रति एकदमै फरक दृष्टिकोण बन्दो रहेछ । पति जेल पर्दा जुद्धशम्सेरसँग गुहार गरेर छुटाएकी पत्नीमाथि सौता हाल्दा विवादको चरम त्यहाँसम्म पुगेको रहेछ ।  तर एउटा प्रश्न फेरि उठ्यो: कविता बुझाउन अर्को निवन्ध लेख्नपरे सो कवितालाई राम्रो भन्न मिल्ला ?  कविता आफैमा पूर्ण हुनुपर्ने हैन र ? आमा प्रतिको अन्याय खुलाई दिएको भए कविता महिला हिंसा विरुद्धको कविता बन्थ्यो होला । २६ कथाको संग्रहमा १ त बुझियो । बाँकि २५ बुझ्न अझै कतिवटा निबन्ध पढ्ने होला ?  "पागल" कविता पनि सन्दर्भ सहित पढ्दा मजा आउँछ तर सन्दर्भ रहित पढ्दा पनि मजा नै आउँछ । बल्लभ ...

 यो किताब मैले किन पढ्न चाहें मलाई अहिले सम्झना छैन । नेपाल पुग्दा किन्न मन लागेका किताबको सूचीमा यो पनि थियो ।  "दुर्भाग्यवश हामीकहां हिमालहरु छन् तर हिमालसम्बन्धी, हिमाल आरोहणसम्बन्धी साहित्य त्यति छैनन् । सायद म यहि आश्चर्यजनक अभाव परिपुर्तिको चाहनीले धेरै प्रेरित भएको छु ।" - सरुभक्त   ७० पानाको यो किताबमा सगरमाथा आरोहणको कथा छ । कथा कम्जोर छ । तर सगरमाथा आरोहण सम्बन्धी जानकारी पढ्दा लाग्छ लेखक एक पटक सगरमाथा आरोहण गरेरै लघु उपन्यास लेखेका हुन् । पढ्दा बारम्बार हेमिङवेको लघु उपन्यास The Old Man and The Sea सम्झना आइ रह्यो । खासमा त्यसमा पनि माछामार्ने सम्बन्धी धेरै प्राविधिक कुरा पनि छन् । हेमिङवे आफै पनि माछा मार्न निस्किइ रहन्थे । तर त्यसमा कथा पनि थियो । कथामा घोलेर बांकि कुरा आएको थियो । चुलीमा परिवेशमा जबरजस्ती कथा घुसाइएको भान हुन्छ ।  "ऊ आफैलाई आफैंबाट सम्हाल्छ, अनि चिसो जुनेली आलोकमा हिमाली वातावरण हेर्छ । उत्तर तर्फ तिब्बती पठार र दक्षिणतर्फ ल्होत्से, मकालु, नुप्से, कञ्चनजंघा, आदिका मनमोहक छटा । चोमोलोङ्मा अर्थात पृथ्वीको देवी आमा भनिने प्रकृतिको पवित्र ...

 खोक्रिइरहेको गरिबको पेट भरिइरहेको साहुको ढिकुटी चुलिइरहेको रिनको सगरमाथा त्यसैको पहिरोले च्यापिएर बिस्तारै मरिरहेको निर्धो मानिस र उसको मुखबाट निस्किरहेको लाचार फिँज मेरो गाउँका अघोषित शान्तिका अरु दृष्टान्त थिए  ‘प्रश्नहरुको कारखाना’ नाम नै मन परेको थियो । पढ्न मन लागेका किताबहरुको सूचिमा लामै समय देखि थियो । यसपटक ‘कारखाना’ धनीसँगै भएको भेटमा किताब पनि हात परेपछि यो नपढि नहुने भयो ।  सरिता तिवारीलाई कवि भन्दा पनि बढि स्तम्भकारको रुपमा चिनेको थिएँ । सामाजिक सञ्जालको उनको उपस्थितिले पनि उनीप्रतिको एक धारणा बनेको थियो । यसपाली जुरेको भेटमा उनको व्यक्तित्वको थप पाटाको बारेमा पनि जानकारी भयो । एउटा हातमा राहदानी र अर्को हातमा प्रवेशाज्ञा लिएर उडिरहेको छु आकाशमार्गमा र सोच्दै छु के थियो मेरो जीवनको खोज ? के थियो मेरो विचार ? के थिएँ म ? अब एउटै सत्य भेटाएको छु विचारहरुको भीडमा सबभन्दा निर्मम विचार हो पेट प्रिय सुप्रिमो ! प्रिय कमरेड, के सोचिरहेका छौ तिमी के सकियो युद्धको मौसम ? म त अझै लडिरहेको छु जीवनको कठोर सुरुङ युद्धमा अझै त मैले बिसाइसकेको छैन हतियार म कविताको उस्तो गम्...

उपेन्द्र सुब्बा खासमा कबड्डी कबड्डीको खिर ख्वाउने झांक्री, लाटो पहाडको लेखक हुंदै खोलाको गीतका कविको रुपमा मैले चिनेको हो ।उनको विश्वास, साँल्दीज्यु ! एक ट्वाक चढाऊँ कि ..., भेडेटारको पिकनिक, किस्नेले विहे गरेछ, आदि कविता वाचन सुनेदेखि खोलाकोगीत पढ्ने तलतल लागेको हो ।  यसपालीको नेपाल घुमाइमा यो किताब पनि नकिनी नहुने सूचीमा पर्Þयो । एक त कविता भएकोले र अर्को उपेन्द्र सुब्बाको कविता भएको ले । पढेका किताबमा विधागत र श्रष्टागत विविधता ल्याउने प्रयासको कारण पनि यो पढियो ।   युट्युबमा भएका बाहेक पनि राम्रा कविता संग्रहमा छन् । एकबसाइमा पढि भ्याइने (मैले ३ हप्ता लाएं) यो कविता संग्रह पढ्ने नै सुझाब दिन्छु । कारण यसमा कविता मात्रै छैन फरक संस्कृतिको कुरापनि छ । मुन्धुमका कथाहरु पनि व्याख्याको रुपमा समावेश छ । त्यो पढ्दै गर्दा सुब्बाको पहिचान प्रेम मज्जाले बुझिन्छ । खासमा मेची(काली यात्रामा यो किताब धरानमा किनेर भेडेटार उक्लेर मनोजजीलाई यसका कविता पढ्न लाउने मन थियो । त्यसो हुन धेरै कारणले सकेन ।  “के किन्यो होला यो ? खाली पैसाको खैंकार !“ बुबाले खोलाको गित हातमा लिएर भन्नु भएको थ...

  सुत्न अघि अलिकति पढौं भनेको नीद हराम भयो । लेखिका पनि बोल्दा हाॅस्ने अनि हाॅस्दा गालामा खोपिल्टा पर्ने भएर त्यसै मन परेकी थिइन् । लेखनी झन् कडा ! त्यो कनिकुथी कथा बनाए भन्दा पनि कथा भएरै लेखे जस्तो । कथाको मोडहरु पनि अप्रत्याशित । यस्तो होसा भन्यो फ्याट्टै अर्को भइदिने ! मोबाइलमा कथासंग्रह पढेर सिध्याउनु निकै सकसपूर्ण रह्यो । अरु भन्दा पनि एकाग्रता भंग गर्ने थुप्रै कुरा मोबाइलमा हुने हुनाले त्यसो भयो । जे होस् आज पढेर भ्याइयो । त्यसैले किताबका हकमा केहि खेस्रा लेखिहाल्न मन लाग्यो । नेपाली भाषामा किशोर साहित्यका किताव उति छैनन् । हुन त यो कथासंग्रहले पनि निश्चित उमेर समूहका लागि भनेर तोकेको छैन । तर यसको कथाहरु पढ्दा किशोर साहित्य अन्तर्गत राखिनु पर्ने जस्तो लाग्यो ।  किशोर साहित्य मैले सोचेको वर्गिकरण हो । नत्र संग्रहलाई सामाजिक कथा संग्रह भनिएको छ । कथाका थप कुरा खुलाउॅदा पढ्दाको कौतुहलता नरहला भनेर लेख्न मन लागेन । एउटा विवाह पूर्व सक्रिय यौन जीवन बांचेकी किशोरीले सुहागरातमा कुमारित्वको प्रमाण स्वरुप रगत कसरी र किन पेश गर्छे भन्ने विषय बोकेको "रगत" कथा सामाजिक कथाको साथसा...

  Annihilation of Caste डा. भिमराव अम्वेडकरले जातपात तोडक मण्डलको कार्यक्रमका लागि तयार पारेको तर प्रस्तुत गर्न नपाएको भाषण हो । अम्वेडकर भारतको संविधान लेख्ने व्यक्ति हुन् र दलित आन्दोलनका एक चिनिएका नाम हुन् । बुकाहोलिक्स समूहमा प्रकाशित समीक्षाले यो किताव पढ्ने ईक्षा जगाएको हो ।  यो किताबले गान्धीप्रतिको धारणा परिवर्तन गर्छ । जातीप्रथा बुझ्न अझै मद्दत गर्छ । प्राय धेरैले मनुस्मृतिलाई जातभातको विभेद सुरुगर्ने ग्रन्थको रुपमा हेर्छन् । तर गौतम धर्मशुत्रको खासै चर्चा हुंदैन । यो त्यो ग्रन्थ हो जसमा दलितले वेद सुन्दा इस्पात पगालेर कानमा हाल्नु भन्ने लिखित कानुन बनाएको छ । त्यस्तै गौहत्यालाई दलित हत्या भन्दा ठूलो अपराध पनि यसै किताबले कायम गरेको छ । जात अनुसार अपराधको दण्डको व्यवस्था पनि यसैमा छ । यो पुस्तकमा गौतम धर्मशुत्र देखि अन्य हिन्दु ग्रन्थहरु र तिनले जातीय विभेद कायम गर्न खेलेको भूमिकाको चर्चा छ ।  दलितहरुलाई हरेक किसिमले शोषण गरिएको र त्यसको अन्तको लागि गरिएका प्रयासहरु पनि गान्धी जस्ता व्यक्तित्वका कारण असफल बनाइएको प्रसंगले हामीले जानेको इतिहासलाई प्रश्न गर्न कर ल...